Patron


gustaw.jpg [200x255]

Gustaw Morcinek urodził się 25 VIII 1891 w Karwinie (Śląsk Cieszyński), zmarł 20 XII 1963 r. w Krakowie, pisarz związany ze Śląskiem, nauczyciel, działacz publicystyczny i poseł na Sejm. Pochodził z rodziny robotniczej, jego ojciec, Józef Morcinek, był wozakiem1, zginął w wypadku podczas przewożenia beczek z piwem. Gustaw był czwartym, najmłodszym z rodzeństwa. Na chrzcie, którego udzielił ksiądz wikary Józef Körner w kościele parafialnym w Karwinie, otrzymał imię Augustyn. Mały Gustlik był delikatny i pogodny. Wdowa robiła wszystko, by dać dzieciom jeść. Sprzątała biura w kopalni, na płuczce2 wyciągała ciężkie kamienie spośród brył węgla, a nawet zbierała węgiel po hałdach. Gustlik marzył o pracy na kopalni, gdy skończył 16 lat trafił do szybu Głęboki w Karwinie. Został polewaczem, potem taczkarzem, ładowaczem, a na koniec awansował na stanowisko maszynisty. Wreszcie nie musiał martwić się, że będzie głodny. Tadeusz Kijonka3 stwierdził „Nikt spośród wielkich znanych Ślązaków nie doświadczył większej nędzy i głębszych upokorzeń niż Gustaw Morcinek”. Górnik z Karwiny lubił książki. Z kolegą Leonem Lizakiem założył się, kto szybciej przeczyta "Quo vadis". Lizakowi lektura zabrała trzy dni, Morcinek zdążył w dwa. Wygrał dziesięć stalówek i cztery guziki. Koledzy z pracy szybko zauważyli, że 16-latek nie nadaje się do kopalni”. Gdy miał 19 lat, górnicy zebrali pieniądze na jego edukację i wysłali go do seminarium w Białej4, które ukończył w 1914 r. (Pisaniem chciał spłacić dług górnikom, którzy go wykształcili). Pierwszą wojnę światową Morcinek spędził w wojsku austriackim. Zaczął jako starszy żołnierz, skończył jako radiotelegrafista. Po wojnie nie wrócił już do kopalni - został nauczycielem w Skoczowie(1920-36), niewielkiej miejscowości koło Cieszyna. Zawsze lubił pisać. Pewnego razu Zofia Kossak-Szczucka, która zamieszkała niedaleko, w Górkach Wielkich, namówiła Morcinka, by wydał swoje pierwsze opowiadania "Serce za tamą", które zapoczątkowało mit górnika dzielnego, uczciwego, rozsądnego, o nieskalanej moralności, zakochanego w swojej rodzinie i ojczyźnie. Kossak-Szczucka5 napisała wstęp do tejże książki. W tatach 1931-32 ukazał się „Wyrąbany chodnik”, za który pisarz otrzymał nagrodę w Śląskim Konkursie Czytelniczym. Morcinek stał się popularnym pisarzem. Wilhelm Szewczyko "Wyrąbanym chodniku" powiedział: "To była lektura dla nas! Byliśmy głodni wiedzy o Śląsku. Ta panorama najnowszych dziejów Śląska miała w sobie urok świeżości, fascynowała nas odkrywczą pasją pisarza zakochanego w Śląsku. (...) podziwialiśmy pisarza za opis spraw i rzeczy, o których nie sądziliśmy, że będą nadawały się do wielkiej epickiej opowieści".

W latach 1930-1931 pisarz był członkiem komitetu redakcyjnego kwartalnika „Zaranie Śląskie". Został jednym z założycieli grupy literackiej "Przedmieście". Popularność zdobyły jego reportaże "Duńskie serce" (1934). W latach 1937-39 przebywał we Włoszech, północnej Francji, Niemczech (Westfalii), Danii i Austrii. „Punktualny jak urzędnik bankowy, sztywny i starannie ubrany, z teczuszką pod pachą” - tak zapamiętał Gustawa Morcinka Gustaw Herling-Grudziński7 (poznali się na emigracji we Włoszech). 1 września 1939 roku Morcinek wyjechał ze Śląska ostatnim pociągiem do Lwowa. Wrócił do Skoczowa na przełomie września i października. 6 października przyszło po niego gestapo. Wśród Niemców Morcinek zauważył swojego dawnego ucznia. Pisarz trafił do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen ze swoimi dobrymi znajomymi sprzed wojny - profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego Stefanem Kołaczkowskim i Kazimierzem Nitschem. Potem przeniesiono go do Dachau. Dostał propozycję podpisania volkslisty. Jeśli by to zrobił, wyszedłby z obozu. Odmówił. Przeżył, bo Niemcy prawdopodobnie nie wiedzieli, że wpisany na obozowe listy pod imieniem Augustyn to Gustaw Morcinek, polski pisarz ze Śląska. Po wojnie przebywał we Francji, Włoszech i Belgii. W 1946 roku, Morcinek postanowił wrócić do Polski, o której wiedział tylko tyle, że być może będzie mógł wydawać w niej książki i że wychodzi tutaj kilka gazet, do których pisywał korespondencje z emigracji: "Tygodnik Powszechny", "Odra", "Trybuna Robotnicza". Pisarz tłumaczył, że wraca dla swej ukochanej siostry, i dla czytelników, którzy kochali go za "Wyrąbany chodnik" - romantyczną opowieść o dzielnych górnikach. Osiedlił się w Katowicach. Jego książki zaczęły rozchodzić się w milionowych nakładach. Wzruszająca historia "Łyska z pokładu Idy" - starego kopalnianego konia - do dziś stoi w bibliotekach na półkach ze szkolnymi lekturami. W latach 1952-56 Morcinek został posłem na Sejm. 25 sierpnia 1961 roku obudziły go dźwięki orkiestry. To górnicy przyszli mu złożyć życzenia urodzinowe. W skoczowskim ogrodzie wręczyli mu pajdy chleba ze smalcem - górnicze śniadanie. Dwa lata później, 20 grudnia, Morcinek umarł w krakowskim szpitalu. Lekarze stwierdzili białaczkę limfatyczną. Pisarza pochowano na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie. Muzeum im. Gustawa Morcinka znajduje się w Skoczowie Przez całe życie Gustaw Morcinek pisał książki - powieści, opowiadania, baśnie - o Śląsku. To pierwszy śląski pisarz, który zyskał sławę w Polsce i trwałe miejsce w historii polskiej literatury, znakomicie trafił on w czas i potrzeby czytelnicze. Gdy zaczynał pisać, Śląsk był zaledwie od kilku lat częścią państwa polskiego. O roli swojej twórczości Morcinek mówił w jednym z wywiadów: "Jestem Ślązakiem. Chciałem pisać dla całej Polski o Śląsku. Chodziło mi o to, by Śląsk przybliżyć do Polski, a Polskę do Śląska". Jego utwory lubią dzieci i inscenizatorzy teatrów lalkowych. To oni wystawili "Kowala", "Zuzannę i utopce", "O tym, jak bieda tańczyła", "O ubogim szewcu i chciwym młynarzu". Gustaw Morcinek jest laureatem nagrody państwowej II stopnia (1951), nagrody województwa katowickiego (1960), prezeŹsa Rady Ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży (1961). Podczas zorganizowanego przez "Gazetę Wyborczą" w Katowicach plebiscytu na najwybitniejszego Ślązaka i Zagłębiaka Morcinek zajął dziesiąte miejsce, najwyższe ze wszystkich pisarzy.

1 człowiek trudniący się przewozem towarów wozem konnym.
2 aparat do rozdzielania lub oczyszczania mieszanin ciał stałych lub ciał stałych
   z gazami przy użyciu cieczy jako środka     rozdzielającego.

3 polski poeta, polityk i dziennikarz, poseł na Sejm.
4 dziś Bielsko-Biała.
5 polska powieściopisarka.
6 prozaik, publicysta, krytyk literacki, poeta.
7 polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, .